Alacakaya, tarih boyunca çeşitli medeniyetlere ev sahipliği yapmış, zengin kaynakları ile dikkat çekmiş bir bölge olarak öne çıkmaktadır. Türk hakimiyetinin Selçuklular döneminde başladığı bilinen Alacakaya, yer altı zenginlikleri ile de önemli bir merkez haline gelmiştir. Krom cevherinin keşfi, bölgenin sosyo-ekonomik yapısını değiştirmiş ve burada yeni bir yerleşim birimi oluşturulmasına neden olmuştur.

Alacakaya'nın tarihi şu şekilde özetlenebilir:

• Türk hakimiyeti: Bölgede Türk hakimiyeti, Selçuklular devrinde başlamıştır.
• Krom cevherinin bulunması: 1935 yılında, Etibank tarafından bölgede zengin krom yataklarının olduğu keşfedilmiştir.
• Yerleşim merkezinin oluşumu: Krom cevherinin işletilmeye başlanmasıyla, çevre köylerden işçi akını olmuş ve Etibank tesislerinin civarında sağlıksız bir yapılaşma ile bir yerleşim birimi oluşmuştur.
• Beldelik statüsü: 1987 yılında, bugünkü ilçe merkezine 2 km uzaklıktaki Guleman köyü ile birleştirilerek Maden ilçesine bağlı Alacakaya adıyla belde belediyeliği oluşturulmuştur.
• İlçe statüsü: 20 Mayıs 1990 tarihinde, 3644 sayılı kanunla Alacakaya adıyla ilçe statüsüne kavuşmuştur.